Τι συμβαίνει με την ΠΥΡΚΑΛ (2)

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ

Η εξαγγελία πριν λίγους μήνες της πρόθεσης της κυβέρνησης να δημιουργήσει κυβερνητικό πάρκο στον χώρο του εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ, έχει ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση γύρω από τον πολεοδομικό σχεδιασμό στην σημερινή συγκυρία. Στόχος των δύο κειμένων είναι να παρουσιάσους τα βασικά δεδομένα της υπόθεσης της ΠΥΡΚΑΛ.

Στο Α’ Μέρος του άρθρου (εδώ) περιγράφηκε το ιστορικό του εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ και του γύρω οικισμού που αναπτύχθηκε σε σχέση με αυτό, διαμορφώνοντας μέσα στο χρόνο τη φυσιογνωμία της περιοχής. Συνοψίζοντας, η ΠΥΡΚΑΛ βρίσκεται χωροθετημένη σήμερα εντός μιας αστικής περιοχής με χαμηλή δόμηση και ήπιες χρήσεις, με ανάλογης δυναμικότητας οδικό δίκτυο και συγκοινωνιακές υποδομές, αλλά και έλλειψη ελεύθερων χώρων για τις εκεί γειτονιές. Η συνύπαρξη του καλυκοποιείου με τον αστικό ιστό που αναπτύσσονταν γύρω, αλλά και η ανάγκη για ελεύθερους χώρους και πράσινο, διαμόρφωσαν αιτήματα της τοπικής κοινωνίας για απομάκρυνση του εργοστασίου και απόδοση του χώρου για χρήσεις πάρκου και κοινωνικών που είναι απαραίτητες για την περιοχή. Τα αιτήματα αυτά εντάχθηκαν, ήδη την δεκαετία του ’90, στα θεσμοθετημένα εργαλεία σχεδιασμού, όπως είναι το Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο του Δήμου Υμηττού. Στο Β’ Μέρος παρουσιάζουμε την πρόσφατη πρόταση της κυβέρνησης και τις θέσεις των συλλογικών φορέων του σχεδιασμού.

Στο τέλος του κειμένου παρατίθενται πηγές και σύνδεσμοι για σχετικά άρθρα γνώμης.

Β’ Μέρος

Η πρόταση του κυβερνητικού πάρκου στις εγκαταστάσεις της ΠΥΡΚΑΛ

Η πρόθεση για την δημιουργία κυβερνητικού πάρκου στην ΠΥΡΚΑΛ, με προτεινόμενη ονομασία «Ανδρέας Λεντάκης», ανακοινώθηκε αιφνιδιαστικά και παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση στις 3 Απριλίου του 2021, κατά τη διάρκεια εκδήλωσης στην ιστορική βιομηχανική μονάδα. Σύμφωνα με την παρουσίαση:

  • Πρόκειται να δημιουργηθούν χώροι διοίκησης στο μισό της έκτασης και ελεύθεροι χώροι – αστικό πράσινο, με “ήπιες εγκαταστάσεις φυσικής αναψυχής” στο υπόλοιπο.  
  • Συγκεκριμένα, ο χώρος θα φιλοξενεί εννέα υπουργεία και άλλους φορείς δημοσίου, που σήμερα στεγάζονται σε 127 κτίρια κυρίως στο κέντρο της Αθήνας. Τα νέα κτίρια θα εξυπηρετούν 20.000-25.000 χρήστες και εργαζόμενους. 
  • Το σύνολο των παραπάνω διοικητικών λειτουργιών καταλαμβάνει σήμερα μια επιφάνεια 353.480τμ. Στο κυβερνητικό πάρκο η συνολική δομήσιμη επιφάνεια (η οποία σύμφωνα με δηλώσεις θα περιλαμβάνει και άλλες χρήσεις, όπως πολιτιστικούς χώρους)  ορίζεται σε 133.314τμ. Η απόκλιση αυτή δεν έχει εξηγηθεί και δεν έχει γίνει γνωστό αν υπάρχει συγκεκριμένο κτιριολογικό πρόγραμμα βάσει οργανογραμμάτων υπηρεσιών κοκ.
  • Πρόκειται να κατεδαφιστούν 66 υφιστάμενα κτίρια εμβαδού 68.413τμ. ενώ θα διατηρηθούν 25 κτίρια εμβαδού 41.587τμ. στα οποία θα γίνουν προσθήκες 22.727τμ. Θα κατασκευαστούν επιπλέον 7 νέα κτίρια εμβαδού 69.000τμ. Προκύπτει επομένως μια αύξηση της δόμησης στον χώρο της ΠΥΡΚΑΛ από τα 110.000τμ. σήμερα, στα 133.314τμ.

Οι προβλέψεις εξειδικεύτηκαν περισσότερο στη συνέχεια, με τροπολογία  του ΥΠΕΝ που ψηφίστηκε το 2021 σε νόμο για τις στρατηγικές επενδύσεις, σύμφωνα με την οποία: 

  • το 50% της έκτασης, περίπου 80 στρέμματα, θα αποδοθεί σε χρήσεις Πολεοδομικού κέντρου. Ο συντελεστής δόμησης ορίζεται σε 1,80 και η κάλυψη σε 60%, ενώ τα νέα κτίρια προβλέπεται να έχουν ύψος μέχρι και 28 μέτρα. Από το ποσοστό της έκτασης που θα περιλαμβάνει χρήσεις πολεοδομικού κέντρου, το 40% προορίζεται για κοινόχρηστες χρήσεις. 
  • το υπόλοιπο 50% διατίθεται για την χρήση «Ελεύθεροι χώροι – Αστικό Πράσινο», με τις κατηγορίες χρήσεων που προβλέπονται στο άρθρο 7 του ΠΔ 59/2018. 

Απεικόνιση του κυβερνητικού κέντρου (άγνωστη μελετητική ομάδα).
Πηγή: https://government.gov.gr/wp-content/uploads/2021/04/parousiasi_parko_andreas_lentakis.pdf

Προκειμένου να υλοποιηθεί το έργο έχει τροποποιηθεί το Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο του Δήμου, έχει ανακοινωθεί η εκκίνηση της διαδικασίας Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου καθώς και η πρόθεση χρήσης του μοντέλου ΣΔΙΤ για την υλοποίηση της επένδυσης ύψους 250 εκατ. ευρώ. Παράλληλα, προχωρά και η διαδικασία αποτίμησης του κτιριακού αποθέματος του εργοστασίου όπως φαίνεται από την αιτιολογική έκθεση της ΔΑΟΚΑ Τμήμα διατηρητέων κτιρίων (ΥΠΕΝ/ΔΑΟΚΑ/114429/4444/01-12-2021) που υποδεικνύει κτίρια προς κήρυξη εντός του χώρου της ΠΥΡΚΑΛ.

Όσον αφορά τους πολεοδομικούς στόχους της παρέμβασης, το σχέδιο παρουσιάζεται ως μέσο για την άμεση αναβάθμιση της περιοχής με απομάκρυνση της επικίνδυνης δραστηριότητας του καλυκοποιείου, εξυγίανση της επιφάνειας του ακινήτου και αστική ανάπλαση του δήμου Δάφνης – Υμηττού.

Επιπλέον, ως στόχος αναφέρεται και η αποσυμφόρηση του κέντρου της Αθήνας, αν και σε άλλες δηλώσεις στελεχών της κυβέρνησης αναφέρεται ως στόχος η αντικατάσταση της διοίκησης με άλλες οικονομικές δραστηριότητες, όπως ο τουρισμός. Όπως έχει ανακοινωθεί, τέλος, η πρόθεση είναι να κατασκευαστούν κτίρια βιοκλιματικά και με σεβασμό προς το περιβάλλον, από τα οποία θα υπάρχει ενεργειακό και οικονομικό όφελος. Ως οικονομικός στόχος αναφέρεται και η μείωση του λειτουργικού κόστους των χώρων της διοίκησης και λοιπά έσοδα από φόρους και μισθώματα. 

Τοποθετήσεις φορέων

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η αντίδραση φορέων του χωρικού σχεδιασμού, καθώς συγκεντρώνει τον προβληματισμό για τις επιπτώσεις του σχεδίου του κυβερνητικού κέντρου. Πέρα από το σχέδιο καθεαυτό, οι παρεμβάσεις υπογραμμίζουν και ένα βασικό πρόβλημα ως προς τη διαδικασία: την απουσία ανοικτών διαδικασιών σχεδιασμού και διαβούλευσης.

Άμεση ήταν η αντίδραση του Συλλόγου Ελλήνων Πολεοδόμων Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ). Στην ανακοίνωσή του στις 22 Απριλίου 2021, ο Σύλλογος ανέδειξε  τρία σημεία:

  • Πρώτον, τις σχέσεις του εγχειρήματος με τον υπερκείμενο χωροταξικό σχεδιασμό περιφερειακού επιπέδου. Το ισχύον με νόμο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας-Αττικής 2021 (ν.4277/2014) έχει ως στρατηγική επιλογή τη διατήρηση του ρόλου του κέντρου της Αθήνας και την τόνωσή του ως κέντρου επιτελικής διοίκησης. Η μετακίνηση μεγάλου μέρους της επιτελικής διοίκησης από το κέντρο στην ΠΥΡΚΑΛ δεν φαίνεται να εντάσσεται επομένως στο πλαίσιο του ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού.
  • Δεύτερον, το έλλειμμα επαρκούς τεκμηρίωσης της σκοπιμότητας και των επιπτώσεων του έργου, όσον αφορά, μεταξύ άλλων: (α) Την καταλληλότητα της περιοχής, λαμβάνοντας υπόψη κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές παραμέτρους.(β) Την εκτίμηση των περιβαλλοντικών, πολεοδομικών και κυκλοφοριακών επιπτώσεων στον ίδιο το χώρο της ΠΥΡΚΑΛ, στη γύρω περιοχή και γενικά στο Δήμο Δάφνης-Υμηττού.
  • Τρίτον, την ανάγκη εκτίμησης των πολεοδομικών, κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων της απομάκρυνσης διοικητικών υπηρεσιών από το κέντρο της Αθήνας. Ως τέτοιες περιπτώσεις αναφέρονται η απομάκρυνση θέσεων απασχόλησης, οι επιπτώσεις στις οικονομίες κλίμακας του κέντρου και στον χαρακτήρα επιμέρους περιοχών. Ο ΣΕΠΟΧ τονίζει ιδιαίτερα τη σημασία ενίσχυσης παρά αποδυνάμωσης της πολυλειτουργικοτητας του κέντρου και των μικτών χρήσεων, έναντι του κινδύνου τουριστικοποίησης του κέντρου της Αθήνας από την μονοκαλλιέργεια του τουρισμού.

Κάνοντας κριτική στην διαδικασία που ακολουθήθηκε, ο ΣΕΠΟΧ τονίζει την ανάγκη να ακολουθούνται οι προβλεπόμενες από το νόμο θεσμικές διαδικασίες που αφορούν την προκήρυξη, ανάθεση και υλοποίηση μελετών, και να υπάρχει διαφάνεια στους όρους των συμπράξεων μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα, ώστε να εξασφαλίζεται η υπευθυνότητα της διοίκησης και η λογοδοσία προς τους πολίτες. Η παρέμβαση του Συλλόγου κλείνει με αναφορά στη σημασία ουσιαστικής δημόσιας διαβούλευσης τόσο με επιστημονικούς και επαγγελματικούς φορείς, όσο και με την κοινωνία των πολιτών ιδιαίτερα μάλιστα για τέτοιας σημασίας παρεμβάσεις.

(Αναλυτικά η ανακοίνωση του ΣΕΠΟΧ εδώ.)

Επιπλέον στην κοινή συνέντευξη τύπου εκπρόσωποι από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), το Σύλλογο Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ) και  το Σύλλογο Ελλήνων Μηχανικών Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΣΕΜΠΧΠΑ), επισήμαναν μεταξύ άλλων τα παρακάτω σημεία[3]:

  • Το πρόγραμμα έχει χαρακτήρα «διπλής παρέμβασης» στον μητροπολιτικό χώρο, καθώς επηρεάζει ταυτόχρονα τόσο το κέντρο της Αθήνας από όπου θα απομακρυνθούν οι υπηρεσίες διοίκησης όσο και την ευρύτερη περιοχή Δάφνης-Υμηττού στην οποία πρόκειται να μετεγκατασταθούν.
  • Δεν είναι συμβατό με τον στρατηγικό σχεδιασμό για το Μητροπολιτικό Συγκρότημα βάσει του Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας/Αττική (Ρ.Σ.Α./2014) όσον αφορά στο θέμα της χωροθέτησης της επιτελικής διοίκησης. Ακόμα σαφέστερη είναι η αντίθεσή του με το Σ.Ο.Α.Π./2015 (Σχέδιο Ολοκληρωμένης Αστικής Παρέμβασης για το Ιστορικό Κέντρο), του οποίου η «δράση 42» προβλέπει «Αντιστροφή της τάσης απομάκρυνσης επιτελικών δημόσιων φορέων από το κέντρο της Αθήνας».
  • Σοβαρό θεσμικό κώλυμα αποτελεί επίσης η απουσία της επιβαλλόμενης από ευρωπαϊκή οδηγία (2001/42) Στρατηγικής Εκτίμησης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Σ.Ε.Π.Ε.), η οποία βασίζεται σε εξέταση εναλλακτικών σεναρίων, σε πρώιμο στάδιο, δηλαδή προ της λήψης οριστικών αποφάσεων, καθώς και σε διαβούλευση με το κοινό και τους εμπλεκόμενους φορείς.
  • Απουσιάζει ή δεν έχει δημοσιοποιηθεί επί του παρόντος, η στρατηγική προσέγγιση για το διπλό αυτό εγχείρημα. Δεν έχει διατυπωθεί με επιστημονική σαφήνεια, παρά μόνο σε επίπεδο ιδεών, η πολεοδομική στόχευση για το αθηναϊκό κέντρο, το οποίο οδηγείται σε ουσιώδη μεταβολή της πολεοδομικής του ταυτότητας, η διαχείριση της οποίας φαίνεται να επαφίεται αποκλειστικά στους μηχανισμούς της ελεύθερης αγοράς.
  • Προκύπτουν ερωτήματα σε σχέση με την επιστημονική τεκμηρίωση του προγράμματος, λόγω της έλλειψης μελετών προεκτίμησης επιπτώσεων σε αντίστοιχων με τη σημασία της παρέμβασης.
  • Υποβαθμίστηκαν βασικές αρχές του χωρικού σχεδιασμού, όπως είναι η δημόσια διαβούλευση προ της λήψης των αποφάσεων και η τήρηση ιεραρχίας μεταξύ των επιπέδων σχεδιασμού.

Στο Ψήφισμα με Α.Π.3751, ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων (ΣΑΔΑΣ), αντίστοιχα, διαπιστώνει ότι «η εξαγγελλόμενη δημιουργία ενός ‘κυβερνητικού πάρκου’ στο βιομηχανικό συγκρότημα της ΠΥΡΚΑΛ, είναι πολυεπίπεδα προβληματική».

Τα σημαντικότερα προβλήματα που εντοπίζει ο ΣΑΔΑΣ είναι:

α. ότι το σχέδιο κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση από το πάγιο αίτημα και επιτακτική ανάγκη των κατοίκων της περιοχής, αλλά και ευρύτερα του πυκνοδομημένου λεκανοπεδίου, για μετατροπή του χώρου σε ανοικτή και ελεύθερη έκταση πρασίνου.

β. η πολύ μεγάλης έντασης οικοδόμηση, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την κλίμακα των κτιρίων της περιοχής, αλλά και τις κυκλοφοριακές-συγκοινωνιακές δυνατότητες του τοπικού αστικού ιστού, ο οποίος θα επιβαρυνθεί υπερβολικά.

γ. η εκχώρηση μιας «έκτασης φιλέτο 155 στρεμμάτων» σε επενδυτές, χωρίς ουσιαστική μελέτη ή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που να περιγράφει την αστική ανάπλαση. Ο ΣΑΔΑΣ εκτιμά οτι η σχεδιαζόμενη ανέγερση νέων κτιρίων για αυτού του μεγέθους χρήσεις, είναι  ένα από τα πολλά κρούσματα κατασπατάλησης δημόσιου χρήματος, ενώ επισημαίνει και την ενδεχόμενη χρηματοδότηση του ιδιώτη που θα αναλάβει το έργο με Σύμπραξη Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) από το Ταμείο Ανάκαμψης, «δηλαδή με δανεικά κεφάλαια με σκληρούς όρους εν είδει μνημονίων».

δ. η επιλογή του εργαλείου των ΣΔΙΤ,  αποτελεί  μορφή ιδιωτικοποίησης σύμφωνα με τον ΣΑΔΑΣ, ακόμα και των πιο βασικών κρατικών λειτουργιών, όπως η κατασκευή των κεντρικών κτιρίων υπουργείων, με αμφίβολο όφελος καθώς «οι ΣΔΙΤ, όπως έχει αποδειχθεί, κοστίζουν πολύ ακριβά στο δημόσιο». Αναφέρει σχετικά τα δεκάδες κρατικά κτήρια που πουλήθηκαν (μέσω του προγράμματος του ΕΤΑΔ) σε επενδυτές προκειμένου να μισθωθούν στη συνέχεια απ’ το κράτος με τη μέθοδο “lease–back”. Η κυβέρνηση οφείλει να δημοσιεύσει το ποσό που θα καταβληθεί στον ιδιώτη από το κράτος για όλο το χρονικό διάστημα της σύμβασης, για να υπάρξει πραγματική σύγκριση με τα ποσά που επικαλούνται ότι θα κερδηθούν.

ε. ότι το συγκεκριμένο σχέδιο θα σημάνει την άμεση επιβάρυνση των εργαζόμενων σε τμήματα της βιομηχανίας που συνεχίζουν να λειτουργούν στον χώρο, καθότι προωθεί τη βίαιη μεταφορά τους, εν μια νυκτί, πολλά χιλιόμετρα μακριά, στο Λαύριο. Το γεγονός όμως ότι δεν υπάρχει κανένας ουσιαστικός σχεδιασμός μετεγκατάστασης ενισχύει το σενάριο απλά να κλείσει το εργοστάσιο.

στ. ότι η πρόταση θα είναι καταστροφική και για το κέντρο της Αθήνας καθώς θα αποτελέσει ένα ακόμα βήμα προς την απόλυτη τουριστικοποίησή του, την εκδίωξη των χρήσεων που εξυπηρετούν τις ανάγκες των κατοίκων και εργαζόμενων και την μετατροπή του σε ένα εξευγενισμένο θέρετρο-θεματικό πάρκο.

στ. η αντιδραστική λογική του σχεδίου που θέλει ουσιαστικά την απομάκρυνση μεταξύ των κρατικών κέντρων λήψης αποφάσεων και των πολιτών που αυτές αφορούν. Συνδέει αυτή τη λογική δε με μια αυξανόμενη τάση επιτήρησης, καταστολής.

Και ο ΣΑΔΑΣ, τέλος, τονίζει τις ανησυχίες του για τις διαδικασίες που ακολουθούνται σε πολλές περιπτώσεις το τελευταίο διάστημα: «η ταχύτητα, με την οποία εξαγγέλλεται ένα τέτοιο έργο μεγάλης κλίμακας, δημιουργεί πολλά ερωτηματικά και αμφιβολίες για την τήρηση ακόμα και των τυπικών και νόμιμων διαδικασιών που απαιτούνται. Αυτή η ανησυχία εντείνεται από τα πρόσφατα απανωτά κρούσματα καταστρατήγησης διαδικασιών προκειμένου να προωθηθούν τα συμφέροντα των χορηγών –επενδυτών (π.χ. η ανάπλαση της Ομόνοιας, ο «Μεγάλος Περίπατος», το τσιμέντωμα της Ακρόπολης, Λόφος Στρέφη, Βοτανικός, Ακαδημία Πλάτωνα κ.λπ.)».

Αναλυτικά το ψήφισμα: https://www.sadas-pea.gr/sadas-tm-attikis-psifisma

Ένα σημαντικό στοιχείο που προκύπτει από τα παραπάνω είναι η σύμπτωση σε συγκεκριμένα σημεία των απόψεων των φορέων του σχεδιασμού και της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίοι έχουν τοποθετηθεί έως τώρα δημόσια. Η ανησυχία για τις επιπτώσεις στις περιοχές του Δήμου Δάφνης – Υμηττού και του κέντρου της Αθήνας, για το έλλειμμα στρατηγικής και επιστημονικής τεκμηρίωσης, για τη βιωσιμότητα παρεμβάσεων που δημιουργούν προσδοκίες κέρδους με ευκαιριακές επενδύσεις στους τομείς της γης και οικοδομής και κυρίως για την υποβάθμιση των διαδικασιών ενός δημοκρατικού χωρικού σχεδιασμού, σε μια περίοδο κρίσιμων αλλαγών στους τομείς της αστικής ανάπτυξης αναδεικνύουν το απλό αλλά πάντα καίριο ερώτημα: “ποιός σχεδιάζει, πώς και για ποιούς”;

[1]Η έκθεση περιλαμβάνει τοπογραφικό όπου σημειώνονται 24 κτίρια «προς διατήρηση». Ακολουθεί περιγραφή και φωτογραφική τεκμηρίωση κάποιων εξ αυτών και τελικά καταλήγει σε πρόταση κήρυξης 12 που κατά πλειοψηφία τους ούτε περιλαμβάνονται στην τεκμηρίωση, ούτε σημειώνονται ως «προς διατήρηση» στον συνοδευτικό χάρτη. Σύμφωνα με την άνω έκθεση, η συνολική κτισμένη επιφάνεια ανέρχεται σε 69.587,40τμ

[2] Σε αυτούς τους στόχους αλλά και στην ανάγκη επίλυσης του προβλήματος στάθμευσης στην περιοχή αναφέρεται και ο δήμαρχος Δάφνης – Υμηττού (βλ. πχ το promotion video της πρότασης), χωρίς να γίνεται σαφές πώς θα συμβάλλει η πρόταση του κυβερνητικού κέντρου σε αυτό.

[3] Για μια παρουσίαση της κοινής συνέντευξης τύπου με συμμετοχή εκπροσώπων από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), τον Σύλλογο Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ) και  το Σύλλογο Ελλήνων Μηχανικών Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΣΕΜΠΧΠΑ), βλ. https://ecopress.gr/pyrkal-kyvernitiko-parko/ , https://www.kathimerini.gr/world/561623554/enstaseis-gia-tin-paremvasi-stin-pyrkal/ ,

%d bloggers like this: