Η οδός Πανεπιστημίου ως βιτρίνα

Αποψεις

του Απόστολου Κυριαζή

Δεν ήταν η πρώτη φορά που η οδός Πανεπιστημίου μονοπωλεί το ενδιαφέρον των αστικών παρεμβάσεων/αναπλάσεων και δεν θα είναι η τελευταία. Η επιμονή αυτή – ειδικά κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια – φανερώνει συγκεκριμένες παθογένειες στο ελληνικό σύστημα διαχείρισης, διακυβέρνησης και (ανα)σχεδιασμού του αστικού χώρου.

Η Αθήνα του 2004, πέρα από τις κυκλοφοριακές υποδομές, όχι μόνο δεν βρήκε απαντήσεις στις μεταολυμπιακές χρήσεις των εγκαταστάσεων, αλλά επιπλέον δεν ενδιαφέρθηκε να χρησιμοποιήσει τη συγκυρία προς όφελος της και να κοιτάξει βαθύτερα στα δομικά προβλήματα που είχαν ήδη ξεκινήσει να συσσωρεύονται. Και τα δομικά προβλήματα δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ούτε με «ασπιρίνες» σημειακών παρεμβάσεων (το λεγόμενο και “acupuncture urbanism”) ούτε – ακόμη περισσότερο – με παρεμβάσεις που στοχεύουν σε βραχυπρόθεσμα, επιφανειακά, συνδεδεμένα με τον τουρισμό οφέλη, όπως η λογική των αναπλάσεων στου Ψυρρή, στο Γκάζι και αλλού.

Η κρίση του 2008, όπως επεκτάθηκε με τα μνημόνια διεθνούς δανεισμού προς την Ελλάδα αλλά και σε συνδυασμό με τις μεταναστευτικές πιέσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 2010 ήταν αρκετή στο να αναδειχθούν ορισμένα από τα προβλήματα αυτά. Με μια μεσαία τάξη υπό κατάρρευση, η αστική πολυκατοικία και η κοινωνική συνθήκη που την ανέδειξε είχαν χάσει τις ισορροπίες τους. Ταυτόχρονα, το οικοδομικό τετράγωνο (ΟΤ) – η άλλη αστική, χωρική μονάδα – είχε ήδη απαξιωθεί και παραγκωνιστεί μέσα από το σύνολο των Οικοδομικών Κανονισμών (1985, 2012 και 2020) και μια σαφή στροφή προς τον ατομικισμό (έναντι της συλλογικότητας) μέσω του κατακερματισμού και της υπερεκμετάλλευσης του ιδιωτικού οικοπέδου[1].

Το 2010 και το 2011 πληθύναν οι φωνές εκ μέρους των αρχιτεκτόνων για αναθεώρηση τόσο των επαγγελματικών τους δικαιωμάτων (σε σχέση και με την οικονομική κρίση του 2008) όσο και του τρόπου με τον οποίο (ανα)σχεδιάζεται ο αστικός – και δη δημόσιος – χώρος. Οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί ήταν πάντα ψηλά στην ατζέντα των αρχιτεκτόνων, αλλά χαμηλά σε εκείνη των τοπικών και κεντρικών αρχών. Και παρά το γεγονός ότι στην Ελλάδα υπήρχε σαφές νομοθετικό πλαίσιο[2] για τη διενέργεια – και πρωτίστως για την τεκμηρίωση της ανάγκης για διενέργεια – αρχιτεκτονικών διαγωνισμών, πολλοί Δήμαρχοι προσπάθησαν (και σε αρκετές περιπτώσεις κατάφεραν) να παρακάμψουν τα προβλεπόμενα βήματα σχεδιασμού (διαγωνισμούς) σημαντικών δημόσιων χώρων χωρίς νομικές ή διοικητικές συνέπειες. Επιστημονικοί και επαγγελματικοί φορείς – θεματοφύλακες – όπως ο ΣΑΔΑΣ και το ΤΕΕ είτε αδυνατούν είτε αρνούνται (αντίστοιχα) να προστατέψουν τις θέσεις των αρχιτεκτόνων, με αποτέλεσμα την πλήρη απαξίωσή του θεσμού. Ενδεικτικά αναφέρεται η πρόσφατη Υπουργική Απόφαση 48505/387/19.5.21 του Υφυπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, με την οποία ένα μεγάλο μέρος δημόσιων έργων εξαιρείται από την υποχρέωση διενέργειας διαγωνισμού.

Ωστόσο, αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί υπήρξαν. Η παρουσία τους – ανεξαρτήτως της επιτυχίας τους – είναι σημαντική, αφού διασφαλίζει την ύπαρξη μιας διαλεκτικής, μιας ανάπτυξης ιδεών, χώρων και συνθηκών, μέσα από διεπιστημονικές, συμμετοχικές πράξεις. Οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί είναι μια διαδικασία, μια αναζήτηση απαντήσεων πάνω σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα, σε μια ερώτηση. Η συμβολή τους στον ορθολογικό σχεδιασμό του δημόσιου χώρου είναι αδιαπραγμάτευτη, με πολλά επιτυχή παραδείγματα. Δεν λείπουν όμως και οι περιπτώσεις με τις απαντήσεις να μην είναι πάντα πειστικές. Ενδεικτικά αναφέρονται ο διαγωνισμός για την Πανεπιστημίου (Rethink Athens) – με την Ε.Ε. να αποσύρει τη χρηματοδότηση από το τότε ΕΣΠΑ ως «διακοσμητικό έργο»[3] – και ο πιο πρόσφατος διαγωνισμός για την πλατεία Αριστοτέλους στη Θεσσαλονίκη – με σωρεία αντιδράσεων για το πρόγραμμα αλλά και για σχεδιαστικές επιλογές. Αυτό μπορεί να οφείλεται είτε σε όσους κρίνουν και επιλέγουν τις απαντήσεις, είτε πρωτίστως στο να μην έχουν τεθεί οι κατάλληλες ερωτήσεις.

Οπότε, το ερώτημα που προκύπτει είναι ποιος θέτει τις ερωτήσεις και με ποιον τρόπο; Τι χρειάζεται να διορθώσει-τονώσει η κάθε πόλη; Πώς αναζητούνται και πώς τεκμηριώνονται οι ερωτήσεις; Ποιος αποφασίζει για αυτές;

Η πολυπλοκότητα της κάθε πόλης ως ένα δυναμικό – κοινωνικά, χωρικά και οικονομικά – σύστημα και ο ανοιχτός και απρόβλεπτος χαρακτήρας των δημόσιων χώρων και κτιριακών συνόλων – που συνήθως αποτελούν αντικείμενα ανασχεδιασμού, επιβάλλουν την ύπαρξη μηχανισμών ικανών να εντοπίσουν και να αναδείξουν τα προβληματικά σημεία, τις ερωτήσεις. Μηχανισμοί που δεν μπορούν να επαφίονται σε ατομικές, συγκεντρωτικές αποφάσεις, αλλά που θα δύναται να ακολουθούν τον ρευστό χαρακτήρα του αστικού περιβάλλοντος. Μηχανισμοί που θα στηρίζονται σε ενδελεχείς μελέτες σε βάθος χρόνου και με ύπαρξη ευρείας διεπιστημονικής οπτικής. Σε μελέτες που να συνδέονται με την εμπεριστατωμένη διαδικασία σχεδιασμού των ελληνικών πόλεων σε όλα της τα επίπεδα: Από τα χωροταξικά και τα γενικά πολεοδομικά σχέδια μέχρι και τα ειδικά, εντοπισμένα πολεοδομικά σχέδια. Η σύνδεση αυτή θα επιτρέπει την ανταλλαγή δεδομένων, τάσεων και πολιτικών στρατηγικών επιλογών. Ταυτόχρονα, θα μπορεί να γίνουν αντικείμενα δημόσιας διαβούλευσης με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε θέματα ενημέρωσης πολιτών, συλλόγων και φορέων.

Ο εντοπισμός των προβλημάτων δεν συνεπάγεται και την επιλογή τους ως θέματα προς επίλυση, αλλά η τεκμηρίωσή τους θα μπορεί να επιτρέπει τη λήψη των σωστών αποφάσεων σε πολιτικό, διοικητικό επίπεδο. Η πολιτική βούληση είναι απαραίτητη. Η πολιτική βούληση θα πρέπει επίσης να διαχωρίσει τις ανάγκες για αναβάθμιση/ανάπλαση από τις ευκαιρίες για περαιτέρω ενδυνάμωση και να επιλέγει με σαφή ευθύνη για την εξέλιξη της πόλης, έχοντας εν γνώσει όσο περισσότερα επιστημονικά δεδομένα γίνεται.

Συνεπώς, η συνεργασία μεταξύ επιστημονικής έρευνας και πολιτικής έκφρασης μέσα από τις κατάλληλες διαδραστικά και δημοκρατικά διαδικασίες που θα υπερβαίνουν τους εκλογικούς χρόνους, με όλες τις απαραίτητες δικλείδες ελέγχου, είναι κρίσιμη για τη διατύπωση των σωστών ερωτήσεων για την πόλη. Όταν ωστόσο ένα ή περισσότερα από τα συστατικά αυτά απουσιάζει ή παρακάμπτεται, η όλη διαδικασία θα οδηγήσει σε στρέβλωση των συνθηκών και σε σειρά μελετών και έργων που δεν θα προσφέρει λύσεις, επιβαρύνοντας προϋπολογισμούς χωρίς ανταπόδοση και προσθέτοντας πολλά ακόμα έτη αδράνειας.

Ήδη έγινε αναφορά στον διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό Rethink Athens και στην επίσημη παραδοχή της Ε.Ε. περί έργου «βιτρίνα». Αντιθέτως, η σύγχρονή του σειρά διαγωνισμών «Χ4» της ΕΑΧΑ Α.Ε. (με ανεξάρτητες προκηρύξεις για τις πόλεις της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης, του Βόλου, του Ηρακλείου κ.ά.) τόλμησε να φωτίσει την κλίμακα της γειτονιάς, το οικοδομικό τετράγωνο, την αστική κατοικία και την εύθραυστη κοινωνική συνθήκη. Εξ’ ίσου ενδιαφέρουσα ήταν η κατάργηση της ΕΑΧΑ Α.Ε. το 2014, παρά το έργο της στην ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας και στους προαναφερθέντες διαγωνισμούς.

Παρόμοια αίσθηση προκάλεσε η υπόθεση της «Ανάπλαση Αθήνας Α.Ε.», που ιδρύθηκε τον Μάιο του 2018 ως φορέας με λειτουργία «χάριν δημοσίου συμφέροντος», με σκοπό τον συντονισμό του σχεδιασμού, τον προγραμματισμό και την υλοποίηση αναπλάσεων εντός του Δήμου Αθηναίων[4] και σύντομα προκήρυξε σειρά διαγωνισμών αναπλάσεων δημόσιων χώρων σε τοπικές πλατείες του κέντρου και στα Προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας. Ωστόσο, η επιδιωκόμενη λειτουργία του ως ανεξάρτητος φορέας άρθηκε με την αλλαγή κυβέρνησης [5], όταν μέσω αλλαγής του Καταστατικού η προεδρία πέρασε στο νέο Δήμαρχο Αθηναίων,  με άμεσο αποτέλεσμα την αλλαγή προτεραιοτήτων[6], με πιο ενδεικτικά τα παραδείγματα της Ομόνοιας, του λόφου Στρέφη[7] και της Πανεπιστημίου (ο «Μεγάλος Περίπατος» με την αποσπασματική συγκοινωνιακή οπτική και την παράκαμψη των συμμετοχικών διαδικασιών).

Στη Θεσσαλονίκη, αντίστοιχη σύγκριση μπορεί να υπάρξει στην περίπτωση του άξονα της Αριστοτέλους, όπου ένας διεθνής διαγωνισμός αγνοήθηκε και αντικαταστάθηκε από έναν νεότερο, με πολύ μικρότερο πρόγραμμα και με ελάχιστη προβολή στην διεθνή αρχιτεκτονική κοινότητα. Η περιορισμένη περιοχή επέμβασης ήταν ενδεικτική μιας απομονωμένης οπτικής, χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση περί της ερώτησης. Ένας διαγωνισμός που έγινε για να γίνει, με καθαρά επιφανειακά κίνητρα και αντίστοιχες προτάσεις. Σε πολλές άλλες περιπτώσεις, αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί που στέφθηκαν με επιτυχία δεν κατάφεραν να υλοποιηθούν. Ωστόσο, οι ιδέες και η διαλεκτική που παρήχθησαν έχουν ήδη καταχωρηθεί στη συλλογική μνήμη, στον επιστημονικό διάλογο και στη διάθεση των δήμων, περιμένοντας την ωρίμανση των μελετών (ή την ωρίμανση των αρχών). Ενώ επίσης, αρκετές είναι και οι περιπτώσεις δημοτικών και κεντρικών αρχών που προτίμησαν να παρακάμψουν το ισχύον πλαίσιο σχεδιασμού του χώρου με πρόσχημα την εξοικονόμηση χρόνου, σε βάρος ωστόσο πολλών και σημαντικότερων παραγόντων.

Εν κατακλείδει, κάθε εμπλεκόμενος φορέας στον σχεδιασμό και διαχείριση του χώρου θα πρέπει να συνειδητοποιήσει τον ρόλο του και να σεβαστεί την παρουσία των υπόλοιπων, σε ένα σύστημα το οποίο καλείται να λειτουργήσει πάνω στις βάσεις επιστημοσύνης που έχουν εγκαθιδρυθεί μετά από δεκαετίες κατακτήσεων. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι κάθε εργαλείο σχεδιασμού (όπως οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, τα γενικά πολεοδομικά σχέδια κ.ά.) δεν αρκεί να λειτουργεί σε απομόνωση και ότι μόνο με τη θέσπιση μιας συμμετοχικής διαδικασίας με απρόσκοπτες συνέργειες σε κάθε της στάδιο θα μπορέσει η παραγωγή χώρου στην Ελλάδα να ανακτήσει τις θεμελιώδεις αξίες της βιωσιμότητας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της προστασίας του περιβάλλοντος.


[1] Κυριαζής Α. (2019). Οικονομική κρίση και κοινωνική συνοχή. Μελέτη 12 Ο.Τ. στο Βόλο. Στο: ΤΕΕ/ΤΚΜ (2019), Public Space +. Θεσσαλονίκη: Ιανός. (σ. 39-42).

[2] Ενδεικτικά αναφέρονται οι: ν.3316/2005, ΦΕΚ 1427/Β/16.6.2011, ν.4412/2016 και ΦΕΚ 3537/Β/20.9.2019

[3] https://www.lifo.gr/now/athens/sto-keno-rethink-athens

[4] http://athensanaplasis.gr/o-foreas/thesmiko-plaisio/

[5] https://www.businessnews.gr/epixeiriseis/item/207553-anaplasi-athinas-a-e-me-4-ekat-meion-o-proypologismos-tis

[6] https://ecopress.gr/anaplasi-ae-oristike-diikisi-ke-pia/

[7] https://www.apostoloskyriazis.com/latest-news/strefi

Author: Απόστολος Κυριαζής

Apostolos Kyriazis was born in Thessaloniki, Greece in 1976. He holds a Diploma (BArch and MArch) in Architecture, an MSc in Urban Planning and a PhD in Architecture (Aristotle University of Thessaloniki). He is serving Architecture as both a practitioner and a scholar/academic since 2000, with two participations at the Venice Biennale of Architecture and an expanding record of funded research. He is also an awarded photographer. He currently teaches in Abu Dhabi University. For more info: www.apostoloskyriazis.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: