Οδός Πανεπιστημίου: Μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία των αναπλάσεων 

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ

Lapost, CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0, via Wikimedia Commons

Η οδός Πανεπιστημίου επέστρεψε στην επικαιρότητα πρόσφατα (στις 12 Οκτωβρίου), με την αναφορά του Δημάρχου Αθηναίων Κ. Μπακογιάννη στη χρήση πλατανιών, ως μέρος της τελικής φάσης του προγράμματος «Μεγάλος Περίπατος». Είχε προηγηθεί η πρώτη φάση του προγράμματος, με την προσπάθεια εγκατάστασης διακοσμητικών φυτικών στοιχείων και προσωρινών επιχρωματισμών εν είδει ποδηλατόδρομων.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Πανεπιστημίου μονοπωλεί το ενδιαφέρον δημοτικών και κρατικών αρχών ως το κοινό σημείο αναφοράς περί ανάπλασης του κέντρου της πόλης. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η παρουσία της στους εκάστοτε σχεδιασμούς είναι σταθερή. Αν και – προφανώς – ως κεντρικός και ιστορικός άξονας της πόλης δικαιούται να συμμετέχει σε αντίστοιχες προσπάθειες αναβάθμισης του αστικού χώρου, αρκεί αυτό να δικαιολογήσει την εκ νέου επιλογή της;

Την δεκαετία του 1980, η προσέγγιση κοινωνικής αναδιάρθρωσης του αστικού χώρου από τον Υπουργό Α. Τρίτση κληροδότησε προτάσεις για πολυκεντρική δομή με ενεργοποίηση της κατοικίας τόσο στο Ρυθμιστικό Σχέδιο του 1983 όσο και στο Γενικό Πολεοδομικό Αθήνας το 1988 (Τριάντης, 2017[1]). Αν και πολλές προτάσεις αστικών αναπλάσεων εκπονήθηκαν από διάφορα ιδρύματα και φορείς (ΕΜΠ, ΑΠΘ, ΟΡΣΑ, ΕΑΧΑ), ελάχιστες παρεμβάσεις κυρίως στο ιστορικό Τρίγωνο έλαβαν χώρα μέχρι και τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Αλλά και με αφορμή το 2004, ελάχιστες σημειακές παρεμβάσεις παρατηρήθηκαν στο κέντρο της πόλης (π.χ. οι σταθμοί του Μετρό και η οδός Διονυσίου Αρεοπαγίτου). Ενδεικτικά αναφέρεται η φιλόδοξη σειρά αρχιτεκτονικών διαγωνισμών της ΕΑΧΑ Α.Ε. «Χ4» (της Αθήνας συμπεριλαμβανομένης), που δοκίμασε να πραγματευθεί χωρικά και κοινωνικά ζητήματα στην κλίμακα του Οικοδομικού Τετραγώνου, χωρίς να προλάβει να την υλοποιήσει.

Η κρίση του 2008, πέρα από την κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού τομέα, αποτέλεσε την αφορμή και για μια αντίστοιχη κοινωνική κρίση. Η γενική ανεργία εκτοξεύθηκε κατά 20 ποσοστιαίες μονάδες (27.5% το 2013) με ακόμη μεγαλύτερα ποσοστά για τους νέους και για τους μακροχρόνια ανέργους. Ταυτόχρονα, μέχρι και το 2012, σε συνδυασμό με τα εντεινόμενα κύματα μετανάστευσης από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική προς την Ελλάδα, τη συνεχή συρρίκνωση του κέντρου της Αθήνας, τις φωνές των αρχιτεκτόνων περί επαγγελματικών δικαιωμάτων και την «κληρονομιά» των Ολυμπιακών έργων, προκύπτει μια ενδιαφέρουσα σειρά πρωτοβουλιών. Το 2011 εκδίδεται το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας, που τελικά οριστικοποιείται το 2014 με πολλές αλλαγές στρατηγικής. Σε μια από αυτές, η ανάπλαση της οδού Πανεπιστημίου, από προτάσεις για πλήρη πεζοδρόμηση (στα πρότυπα του παλιού Ρυθμιστικού) υποβαθμίστηκε με την έκδοση του 2014 και καταργήθηκε εντελώς με απόφαση του ΣτΕ το 2015.

Ταυτόχρονα, τον Μάιο του 2012, η Αθήνα σε συνεργασία με το Ίδρυμα Ωνάση προκηρύσσει τον διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό «Rethink Athens» με θέμα την ανάπλαση του άξονα της Πανεπιστημίου. Πιο συγκεκριμένα, «τον σχεδιασμό του δημόσιου χώρου για τη δημιουργία ενός νέου αστικού κέντρου στην Αθήνα […] η μεταμόρφωση του κέντρου σε προορισμό για το κοινό αντί της μηχανοκίνησης, η λειτουργική, αισθητική και περιβαλλοντική αναβάθμιση, η ανανέωση των εμπορικών, διοικητικών και οικονομικών δραστηριοτήτων, η πληθυσμιακή επιστροφή του κέντρου, η ανάδειξη της ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας της πρωτεύουσας και η βελτίωση της ποιότητας ζωής για όλους τους κατοίκους»[2]. Νικητές του διαγωνισμού, που συγκέντρωσε συνολικά 71 προτάσεις και εξελίχθηκε σε δύο φάσεις, ήταν το Ολλανδικό σχήμα των Okra Architects, Mixst Urbanism και Wageningen University. Ωστόσο, δύο έτη αργότερα, η Ε.Ε. απέσυρε τη χρηματοδότηση της ανάπλασης της οδού Πανεπιστημίου από το τότε ΕΣΠΑ ως «διακοσμητικό έργο»[3], με αποτέλεσμα τη ματαίωση της υλοποίησης.

Παρά τη συνεχιζόμενη οικονομική και κοινωνική κρίση, τον Μάιο του 2018 ιδρύεται η «Ανάπλαση Αθήνας Α.Ε.» ως φορέας με λειτουργία «χάριν δημοσίου συμφέροντος», με σκοπό τον συντονισμό του σχεδιασμού, τον προγραμματισμό και την υλοποίηση αναπλάσεων εντός του Δήμου Αθηναίων[4] και σύντομα προκηρύσσει σειρά διαγωνισμών αναπλάσεων δημόσιων χώρων σε τοπικές πλατείες του κέντρου και στα Προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας. Ωστόσο, η επιδιωκόμενη λειτουργία του ως ανεξάρτητος φορέας άρθηκε με την αλλαγή κυβέρνησης[5], όταν μέσω αλλαγής του Καταστατικού η προεδρία πέρασε στο νέο Δήμαρχο Αθηναίων,  με άμεσο αποτέλεσμα την αλλαγή προτεραιοτήτων[6].

Ο «Μεγάλος Περίπατος» αποτελεί την τελευταία προσπάθεια ανάπλασης του κέντρου της Αθήνας, συμπεριλαμβανομένης της οδού Πανεπιστημίου. Στηρίζεται σε αντίστοιχες μελέτες της ΕΑΧΑ κατά το διάστημα 2011-2014, που χρήζουν αναθεώρησης, αλλά και σε ερευνητικές προτάσεις σε επίπεδο συγκοινωνιακής μελέτης από αντίστοιχα Τμήματα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Το πρώτο – πιλοτικό – στάδιο εφαρμογής έλαβε χώρα στις αρχές του 2020 και ολοκληρώθηκε με ακυρωτική πράξη από το ΣτΕ τον Οκτώβριο του 2020[7]. Το δεύτερο στάδιο βρίσκεται σε εξέλιξη, με έργα στην οδό Πανεπιστημίου και το «κάτω» τμήμα της πλατείας Συντάγματος.

Η  πιο πρόσφατη μελέτη για τον Μεγάλο Περίπατο υπογράφεται από το Τμήμα Μελετών Τεκμηρίωσης και Προγραμματισμού, της Διεύθυνσης Οδοποιίας, Αποχέτευσης και Κοινόχρηστων Χώρων, του Δήμου Αθήνας. Συνεργάστηκε και είχε χρέη συμβούλου το Γραφείο Αρχιτεκτόνων Τοπίου Ε. Παγκάλου & Συνεργάτες. Προβλέπεται η διαπλάτυνση των πεζοδρομίων εκατέρωθεν της Πανεπιστημίου, νέες δαπεδοστρώσεις με πλάκες μαρμάρου, πύκνωση των δενδροστοιχιών με νέες φυτεύσεις πλατανιών και νέος αστικός εξοπλισμός. Διατηρούνται οι τέσσερις λωρίδες κυκλοφορίας όπως και στην πρόσφατη “πειραματική φάση” του έργου. Καταργείται, ωστόσο, ο ποδηλατόδρομος και δεν υπάρχει σχετική πρόβλεψη για την κίνηση του ποδηλάτου.

Σε σχέση με την μελέτη, η Διεύθυνση Οδικών Υποδομών του Υπουργείου Υποδομών & Μεταφορών (20/9/21) επισημαίνει πως “πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στον σηματοδοτούμενο κόμβο Λεωφόρου Βας. Σοφίας-Πανεπιστημίου – Λεωφόρου Αμαλίας […] για τον οποίο έχουν γίνει ήδη έγγραφα από την Τροχαία Αθηνών”. Το πνεύμα είναι ότι θα χρειαστούν σίγουρα αλλαγές στη ρύθμιση των φαναριών, χωρίς να θεωρείται σίγουρο ότι θα αποδειχθούν αρκετές. (Στο έγγραφο επίσης γίνεται λόγος για δυσκολίες που προκαλούνται περιμετρικά του κέντρου εξαιτίας της πεζοδρόμησης της Βασ. Όλγας, για τις οποίες ο Δήμος καλείται να κάνει “κυκλοφοριακές μετρήσεις και έρευνες” τουλάχιστον κατ’ έτος).

Το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής (22/9/21) εγκρίνει το έργο (όχι ομόφωνα) με την επισήμανση να προβλεφθεί ποδηλατόδρομος “όταν θα το επιτρέπει το θεσμικό πλαίσιο”, εννοώντας προφανώς να επιτραπεί η κίνηση των ποδηλάτων στον λεωφορειόδρομο.

Από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση (14/10/21), ο Δήμος Αθηναίων ζήτησε και πήρε απαλλαγή από την απαίτηση τήρησης της διαδικασίας περιβαλλοντικής αδειοδότησης για την Πανεπιστημίου.

Τέλος, η μελέτη έχει εγκριθεί και από το ΥΠΠΟΑ (4/10/21) με την επισήμανση ότι, αν κατά τις αναγκαίες εκσκαφές για το έργο ανακαλυφθούν αρχαιότητες, οι εργασίες θα διακοπούν και θα ξεκινήσει ανασκαφική έρευνα.

Το Νοέμβριο του 2021 η Δημοτική Αρχή έφερε προς ψήφιση στο Δημοτικό Συμβούλιο την οριστική μελέτη διαπλάτυνσης των πεζοδρομίων της οδού Πανεπιστημίου, η οποία και ψηφίστηκε από την πλειοψηφία.

Υπολείπεται ακόμη η ΣΜΠΕ (Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων) που θα συνοδέψει το Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο (ΕΠΣ) για όλον τον “Μεγάλο Περίπατο”.

 Χρονολόγιο
1983Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας
1988Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο Αθήνας
2012Rethink Athens – Διεθνής Αρχιτεκτονικός Διαγωνισμός
2018Ανάπλαση Αθήνας Α.Ε.
2020/2021Μεγάλος Περίπατος – Πιλοτική Εφαρμογή
9/2021Εκπόνηση μελέτης “διαπλάτυνσης πεζοδρομίων οδού Πανεπιστημίου”
9/2021Σχολιασμός Υπουργείου Υποδομών & Μεταφορών
9/2021Έγκριση από το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής
10/2021Απαλλαγή από την υποχρέωση περιβαλλοντικής αδειοδότησης
10/2021Έγκριση της μελέτης από το ΥΠΠΟΑ (με επισημάνσεις)
11/2021Έγκριση της μελέτης με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Αθηναίων

[1] Τριάντης Λ., (2017) Το θεσμικό πλαίσιο του χωρικού σχεδιασμού για το Κέντρο της Αθήνας: Όψεις του στρατηγικού και του κανονιστικού σχεδιασμού https://www.athenssocialatlas.gr/%CE%AC%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%BF/x%CF%89%CF%81%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CF%83%CF%87%CE%B5%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82/

[2] Μεταφρασμένο από το: http://www.rethinkathenscompetition.org/competition.php#CompetitionNotice

[3] https://www.lifo.gr/now/athens/sto-keno-rethink-athens

[4] http://athensanaplasis.gr/o-foreas/thesmiko-plaisio/

[5] https://www.businessnews.gr/epixeiriseis/item/207553-anaplasi-athinas-a-e-me-4-ekat-meion-o-proypologismos-tis

[6] https://ecopress.gr/anaplasi-ae-oristike-diikisi-ke-pia/

[7] https://www.news247.gr/koinonia/ste-kata-megaloy-peripatoy-kai-i-apantisi-toy-dimoy-athinaion.9019456.html

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: